Photo courtesy of Balay Hamoy Museum
Bukod sa mga monumentong bato, may isang lumang bahay na maaaring magsalaysay ng iba pang kuwento ng naging buhay ni Dr. Jose Rizal. Ito ang Balay Hamoy Museum, ang kauna-unahang pribadong ancestral house sa Zamboanga Peninsula na kinilala bilang opisyal na makasaysayang museo ng bansa. Isang tahanan na saksi sa tunay na kahulugan ng pagkakaibigan, katapatan, at pagmamahal.
Sa tuwing pag-uusapan ang apat na taong pagkakatapon ni Dr. Jose Rizal sa Dapitan mula 1892 hanggang 1896, madalas na sumasagi sa ating isipan ang kanyang mga tula, ang paggagamot, at ang kuwento ng pag-ibig nila ni Josephine Bracken. Ngunit sa kahabaan ng Mi Retiro Street, may isang tahimik na dambana ng kasaysayan na naglalaman ng mga kuwentong madalas makaligtaan sa mga teksbuk—ang Balay Hamoy Museum.
Itinayo noong 1893 bilang regalo sa bagong kasal na sina Don Mariano Balsomo Hamoy at Doña Maria Pilar Acaylar Sagario, ang istrukturang ito ay hindi lamang isang simpleng lumang bahay. Ito ay saksi sa isang natatanging samahan ng dalawang magkaibigan na naging magka-negosyo at magkapatid sa adhika para sa bayan.
Si Don Mariano Hamoy ay naging kamag-aral at malapit na kaibigan ni Rizal sa Ateneo Municipal sa Maynila. Kaya naman nang ipatapon ang bayani sa Dapitan, muling nagtagpo ang kanilang landas. Hindi naging hadlang ang mahigpit na pagbabantay ng mga Espanyol upang magpatuloy ang kanilang ugnayan.
Sa katunayan, magkasama silang nagtayo ng negosyo sa pangangalakal ng abaca. Ang proyektong ito ay naglayong bigyan ng patas na kabuhayan ang mga lokal na magsasaka sa Dapitan laban sa mga mapagsamantalang dayuhang mangangalakal.
Higit pa sa komersyo, pampamilya ang naging turingan ng dalawa. Madalas na panauhin si Rizal sa Balay Hamoy upang magpalipas ng oras at makipaglaro ng ahedres gamit ang isang orihinal na chessboard na hanggang ngayon ay maingat na iningatan sa museo.
Ang pinakamahalagang tagpo sa loob ng bahay ay naganap noong 1894. Nang isilang ang panganay na anak ng mag-asawa na si Pablo, si Dr. Jose Rizal mismo ang nagsilbing family physician na nagpaanak at naghatid sa sanggol sa mundo.
Matapos ang mahigit isang siglo, sumailalim ang bahay sa isang masusing restorasyon mula 2020 hanggang 2022 sa pamumuno ng mga direktang apo ni Don Mariano. Napanatili ng pamilya ang halos 90% ng orihinal na kahoy na istruktura nito na yari sa mga matitibay na puno ng Narra, Tugas, at Molave.
Binuksan ito sa publiko noong Hulyo 25, 2022, kung saan ang ikalawang palapag ay nagsisilbing museo ng mga antigong kasangkapan, tradisyunal na kasuotan, at maging ang pambihirang kopya ng mga nobelang Noli Me Tangere at El Filibusterismo. Ang ibabang bahagi naman ay ginawang isang eleganteng café para sa mga bisita.
Ang pagbisita sa Balay Hamoy Museum ay isang paglalakbay sa kuwento ng tatlong dakilang bagay: Friendship, Loyalty, and Love. Ipinapaalala nito sa atin na ang kasaysayan ay hindi lamang binubuo ng mga digmaan, kundi pati na rin ng mga tahimik na pagkakaibigan na humubog sa ating pagiging Pilipino.
About the Author
