Sa gitna ng mundong pinatatakbo ng mga makabagong makinarya, may puwang pa ba ang damdamin at katutubong kultura?
Ito ang malaking tanong na binigyang-linaw sa katatapos lamang na KWF Sanaysay ng Taon 2026. Sa ilalim ng paksang nakatutok sa ugnayan ng Wikang Filipino at Artificial Intelligence (AI), muling napatunayan ng mga lokal na manunulat na ang tunay na sining ay hindi kayang kopyahin ng kahit anong computer code.
Opisyal na itinanghal ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) bilang Mananaysay ng Taon 2026 si Rexon Hora Gaston, Assistant Professor mula sa Kalinga State University (KSU). Sa kanyang akdang “Ang Paglimot sa Panahon ng Pag-alala: Paniyaw, Ngilin, at Bain sa Panahon ng Artificial Intelligence,” ginamit niya ang tatlong katutubong pagpapahalaga ng mga taga-Kalinga upang suriin ang modernong teknolohiya.
Ipinaliwanag ni Gaston na habang mabilis magbigay ng sagot ang AI, may panganib na mawala ang Paniyaw (paggalang sa sagrado), Ngilin (pag-iwas sa makasisira sa kapwa), at Bain (hiya at dangal) — mga prinsipyo na siyang tunay na humuhubog sa ating pagkatao.
Ayon kay Gaston, habang mabilis na nag-aambag ang AI ng impormasyon, may panganib na malimutan natin ang mga pagpapahalagang ito na siyang nagpapanatili sa ating pagkatao at ugnayan.
Hindi rin nagpahuli ang ilan pang premyadong manunulat na nagbahagi ng kanilang malalalim na kaisipan.
Nakamit ni Emersan D. Baldemor ang Ikalawang Gantimpala sa kanyang sanaysay ukol sa “Mebuayaan at Kadatngan: Ang Paradalumat ng Hinuha Bílang Lohos-Matris ng Artificial Intelligence at Balatuwas sa Kapwadunong, Nakem, at Kapantayang Epistemiko ng Wikang Filipino.” Sinuri niya kung paano binabago ng AI ang katutubong teorya ng kaalaman ng mga Pilipino, at ang kahalagahan ng pagpapanatili ng sarili nating talino at kultura laban sa dayuhang teknolohiya.
Naiuwi naman ang Ikatlong Gantimpala ng tanyag na manunulat at propesor mula sa University of Santo Tomas (UST) na si Mark Anthony S. Angeles. Sa kanyang akdang “Artipisyál ma’y Nakikipagkápuwâ: Artificial Intelligence at ang Buháy na Wikà’t Dánas ng Filipíno,” ginalugad niya ang konsepto ng “pakikipagkapwa”. Ayon kay Angeles, kahit kayang gayahin ng AI ang emosyon ng tao, hindi nito kailanman mapapantayan ang tunay na karanasan at damdamin ng isang Pilipino.
Ipinapaalala ng mga nagwaging sanaysay na ang AI ay isang kasangkapan lamang na dapat kontrolin ng tao, at hindi ang kabaligtaran. Ang wika at panitikan ang ating matibay na kalasag upang hindi tayo tuluyang mabulag sa modernisasyon.
Ipinakita nina Gaston, Baldemor, at Angeles na ang tunay na karunungan ay wala sa dami ng kayang iproseso ng isang computer, ito ay nasa lalim ng pag-alala sa ating pinagmulan at sa patuloy na pagpapanatili ng ating makataong ugnayan.
About the Author
